پس او هم اوّل است و هم آخر . ( إنّا لله و إنّا إليه راجعون ) ( 1 ) از او هستيم و به او هم برمى گرديم . حضرت در اوّل اين خطبه فرموده اند : « الحمد لله الّذى لم يسبق له حال حالا » همه حمد و ستايش مال خداوندى است كه هيچ يك از حالات و صفاتش سبقت بر صفت ديگر او نگرفته است ; اين طور نيست كه بگوييم خداوند مثلا حيات را اوّل داشته و قدرت را بعداً پيدا كرده است ، بلكه حيات و قدرت و هر صفت ديگرِ او برگشت به وجود او مىكند و همه اين صفات براى خداوند همانند ذات او ازلى هستند . پس حمد و سپاس مخصوص خدايى است كه « لم يسبق له حال حالا » هيچ يك از صفاتش بر صفت ديگر او سبقت ندارد « فيكون اوّلا قبل ان يكون آخراً » تا بگوييم خدا اوّل است پيش از آن كه آخر باشد ، اوّليت خدا به اين اعتبار است كه در رأس نظام است و آخريت او هم به همين اعتبار است ; از باب اين كه اين نظام وجود در تكامل است و در نهايت طالب اوست ، پس او هم مبدءالمبادى است و هم غايت الغايات ، او اوّلِ اوّلين و آخرِ آخرين است ; يعنى هم همه نظام وجود از او بهوجود آمده و هم به او برگشت دارند ( إنّا لله و إنّا إليه راجعون ) از او هستيم و به او هم برمى گرديم . « و يكون ظاهراً قبل ان يكون باطناً » يعنى هيچ يك از صفاتش بر صفت ديگر او سبقت ندارد تا بگوييم خدا ظاهر است قبل از آن كه باطن باشد . معناى ظاهر يكى از معانى ظهور نسبت به خداوند غلبه و احاطه است ; وقتى بگوييم

--> 1 - سوره بقره ، آيه 156